Werkpsycholoog: zo ga je gezond op vakantie en kom je fit terug

Werkdruk is in Nederland geen luxeprobleem. Volgens TNO en het CBS ervaren 1,7 miljoen werkenden burn-outklachten en geeft 48 procent van de zelfstandigen aan zich soms zorgen te maken over de toekomst van hun bedrijf. Vakantie is voor velen daarom geen kwestie van een paar dagen vrij nemen, maar vooral een moment om te herstellen van werkdruk en -stress.

Meer inspiratie: 'De beste series en films over ondernemen'

'“Lichaam en geest komen langzaam tot stilstand. Afhankelijk van de persoon duurt het een of meerdere dagen voor je minder gespannen, minder gehaast en minder alert bent.” Dat zegt Wouter Vrooland, registerpsycholoog Arbeid & Gezondheid bij het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) en directeur bij Werkpsycholoog. Het verklaart waarom de eerste vakantiedagen vaak nog onrustig voelen. U bent fysiek weg van werk, maar mentaal nog bezig met afronden, controleren en zelfs vooruitdenken. Het hoofd zit nog in het werktempo, terwijl de omgeving vraagt om de vakantiestand.

Daarom zouden werknemers en ondernemers de vakantie niet moeten zien als een harde aan-uit knop, maar als een overgang. Wie op vrijdagavond dichtklapt en zaterdag verwacht volledig ontspannen te zijn, vraagt te veel van het brein. Plan de eerste dagen daarom niet meteen vol. Geef uzelf tijd om te landen. Niet alles hoeft op dag 1 al bijzonder, cultureel verantwoord of Instagram-waardig te zijn. Gewoon even niets is ook een activiteit, zodat het brein tijd krijgt om te schakelen. 

Meer over dit onderwerp: 'Het rendement van vakantie en rust: 6 eureka-momenten'

“Als u helemaal niks meer doet, komt u normaal gesproken het beste tot rust,” zegt Vrooland. “Maar als iemand veel stress krijgt omdat het werk doorgaat en deze graag dingen onder controle wil houden, dan kan die persoon ervoor kiezen om met een lage dosis werk door te gaan.” Cold turkey is in theorie op zich heel interessant, maar in de praktijk niet altijd haalbaar. Daarom adviseert Vrooland om een vast moment te plannen, waarop je kunt checken of er belangrijke zaken zijn. Of om bijvoorbeeld alleen bereikbaar te blijven voor echte noodgevallen. “Voor sommigen helpt het om vóór vertrek nog een paar taken af te ronden, omdat zij daarover anders blijven malen tijdens de eerste vakantiedagen.”

Tegelijkertijd geeft hij meteen toe dat dit ertoe leidt dat er minder tijd overblijft om vakantie te vieren. Dat maakt echt ontspannen lastiger, of het zal in ieder geval langer duren. “Minder werken is beter dan helemaal geen vakantie. Maar ideaal is het niet.”

Vrooland legt uit dat het voor veel ondernemers en werknemers geen probleem hoeft te zijn om één keer per week een half uurtje te controleren of alles nog goed loopt. Het wordt pas een probleem als u de hele vakantie half beschikbaar blijft. Dan gaat het volgens hem niet meer om betrokkenheid, maar om een mentale stand-by. 

Onderzoek naar herstel van werk laat zien dat psychologische ontkoppeling belangrijk is: mentaal loskomen van werk helpt om beter te herstellen. In de literatuur worden onder meer psychologische afstand, ontspanning, nieuwe uitdagingen en controle over de eigen vrije tijd genoemd als belangrijke elementen om te herstellen. Dus werkt u door tijdens de vakantie? Doe dat dan bewust, kort en met duidelijke grenzen. Niet steeds tussendoor. En niet zowel bij het ontbijt, aan het zwembad als vlak voor het slapen. Kies liever voor één moment. Om de rest van de tijd vrij te nemen. 

Hoe bereikbaar bent u buiten Europa? Vijf slimme reistips

Rust tijdens de vakantie ontstaat grotendeels al voor vertrek. Bijvoorbeeld door afspraken te maken over wat er tijdens uw afwezigheid moet gebeuren. Vrooland adviseert om betrokkenen goed te informeren. Klanten en collega’s moeten weten hoe lang u afwezig bent, wanneer u terug bent en waar zij terechtkunnen als iets niet kan wachten.

Denk dus niet alleen aan de out-of-office, maar pas ook uw voicemail aan. Zorg eventueel voor doorschakeling van uw zakelijke telefoon. Informeer belangrijke klanten ruim van tevoren, zodat ze hun vragen en beslissingen om uw vakantie heen kunnen plannen. Vrooland somt vijf onderdelen op die samen zorgen voor een sterk vakantieprotocol:

1 Wie neemt wat over? Wijs niet alleen een naam aan, maar geef ook bevoegdheid. Mag iemand offertes versturen? Klanten terugbellen? Kleine beslissingen nemen?

2 Wat is echt urgent? ‘Klant heeft een vraag’ is meestal geen noodgeval. ‘Website ligt plat’ misschien wel. Hoe scherper u dit vooraf bepaalt, hoe minder discussie tijdens uw vakantie.

3 Wanneer bent u bereikbaar? Kies bijvoorbeeld één vast moment per week, of spreek af dat u alleen gebeld wordt bij spoed. Belangrijk: maak dat moment klein. Een halfuur is een checkmoment. Een hele ochtend is een verkapte werkdag.

4 Via welk kanaal loopt contact? Eén kanaal voorkomt ruis. Dus niet mail, WhatsApp, Teams, voicemail én LinkedIn. Dan wordt bereikbaarheid vooral een stoorzender die voorkomt dat u echt kunt ontspannen.

5 Wat kan wachten tot na uw vakantie? Niet alles hoeft opgelost te worden terwijl u weg bent. Sterker nog: sommige zaken worden juist beter als u ze weer met frisse energie kunt oppakken.

En als die laptop dan open gaat, werkt u dan veilig? Overal veilig werken: tips voor een zorgeloze zomer

Herstellen op vakantie vraagt niet alleen om minder werken. Het vraagt ook om andere prikkels. Volgens Vrooland helpt het om bronnen van spanning niet mee te nemen. Dus geen zakelijke mail, geen werkberichten en liefst ook geen zakelijke social media. Daarvoor in de plaats: wandelen, fietsen, zwemmen, hobby’s, nieuwe dingen zien, een andere taal spreken en fijne sociale contacten. En, voegt hij er met een knipoog aan toe: gezond eten, drinken en goed slapen helpen ook. 

Herstellen is niet hetzelfde als uitgeput op een ligbed liggen. Echte ontspanning is actief genoeg om uw hoofd uit het werk te halen, maar rustig genoeg om uw systeem te laten vertragen. Daarom werkt een andere omgeving vaak zo goed. U doorbreekt vaste patronen. U loopt andere routes, eet op andere tijden, spreekt andere mensen en hoeft even niet dezelfde rol te spelen. Zeker voor ondernemers is dat heel waardevol. U bent niet alleen leverancier, beslisser, probleemoplosser of aanspreekpunt. U bent ook gewoon iemand die koffie drinkt, wandelt, leest, zwemt of een middag helemaal anders indeelt dan eigenlijk de bedoeling was.

Wie ontspannen terug wil komen om weer fit aan het werk te gaan, zou eigenlijk al voor de vakantie moeten beginnen met voorbereiden, vindt Vrooland. “U moet nooit meer doen dan u kunt, alleen energie geven die u heeft en die energie verdelen over werk en privé zoals u wilt. En tussendoor heel veel pauzeren.” Hij legt uit: “Ontspanning is dus niet doodop op de bank neerploffen na een lange dag, maar iets leuks of prettigs doen op het moment dat u daar nog energie voor heeft.”  

Gezond op vakantie gaan en fit terugkomen vraagt dus niet om totale controle. Het vraagt om duidelijke regie. Bepaal vooraf wat er gebeurt tijdens uw afwezigheid, om veel minder te hoeven controleren. Begrens uw beschikbaarheid en zorg dat u voorafgaand nog niet helemaal uitgeput bent. Dan voelt vakantie echt als ontspanning. Om met nieuwe energie daarna weer aan de slag te gaan. 

Nuttig en leuk luisteren tijdens de vakantie? 'Ondernemer op vakantie: 10 x inspirerende business podcasts'